turna aa paggina prinip
zeneize   english   franais   italiano
A grafa in U

A grafa pou zeneize de Zna
cunpatibbile cu grafa fiile
d'u Vucabuliu d'e Parl Liggyre


  • A transcrisiun funettica d'e pule a l' ripurtaa tra barette (//) inte l'arfabtu IPA
  • Clic inscee pule bl pe sent a prunnsia d'u grande Marzri



    A grafa in U a dœˆvia pe difettu a mxima cive ortugraffica d'a grafa italiann-a.


  • I acenti

  • Int'a grafa in U i acenti sun tri: agyu ( ), grve ( ` ) e circunflssu ( ^ ).
  • I acenti srvan 'ndic u tun, a dita e 'nt'u cxu d'a lettia E, u tinbru d'a vucle.
  • L'acentu agyu (insciaa , , , œ , ) e l'acentu grve (insciaa , æ` , , ) ndican che a vucle a l' tonnica e cyrta.
  • Insciaa E l'acentu agyu u l'indica che a prunnsia a l' seraa mentre l'acentu grve u l'indica che a prunnsia a l' averta.(ama sutta).
  • L'acentu circunflssu ( ^ ) u l'ndica che a vucle a l' lunga.

    VUCLE LUNGHE e ZUTUNA
    Int'a lngua zeneize:
    'na vucle lunga a se prunnsia rebelaa, cumme s'a fuse scrita duggia:
    ez.: bgi = baa-giaa ; gixa = gioo-xiia
    'na vucle lunga a l' senpre tonnica;
    int'a mxima pula e scillabe tonniche pœˆan se ciy d'ynn-a ( zutuna )
    ez.: ptenˆve, gdimntu, ˆvi, prˆˆ
    Quande l'etimuluga o-u cunsente (ez. cheita de'na cunsunante), pe 'ndic-a lunghessa de'na vucle ou postu de l'acentu circunflssu se pœˆ radugi a vucle mxima:
    ez.: mangiaa, guaagn, sciaatu, mi soo, meelu, duu
    Ste vucle dugge sensa acentu sun d'i digrammi e se prunnsian cumme 'n'ynnica vucle lunga.

    Ma quande l' che s'han da mette, sti-cnti ? Clicca ch.



    L'arfabtu

    L'arfabtu u l' cunpostu da 27 lettie:
    A B C D E F G H I J L M N O P Q R S T U V X Y Z



    : a se prunnsia senpre cumme 'na E averta /ɛ/
  • a se prunnsia cyrta slu davanti N velre /ŋ/: clicca pe d'i ezenpi
    "Mnn-a" /'mɛŋŋa/, "Madnn-a" /ma'dɛŋŋa/, "scn" /'skɛŋ/,
    "...gatti bardi 'nfiæ`'nt'i sacchi ..." /ŋ'fjɛ ŋt i 'sakki/
  • a se prunnsia lunga 'nte tytti i-tri cxi: clicca pe d'i ezenpi
    "æˆgua" /'ɛ:gwa/, "ˆra" /'tɛ:ra/, "træˆ" /'trɛ:/
  • a l'ha-e prupritˆ graffiche de'na A, saiv' d che davanti aa e lettie C e G e u digramma SC pggian a I pe indic i suin /ʧ/, /ʤ/ e /ʃ/: clicca pe d'i ezenpi
    "ciæˆu" /'ʧɛ:u/, "ciæˆtu" /'ʧɛ:tu/, "giæˆa" /'ʤɛ:a/, "lasciæˆ" /la'ʃɛ:/
  • in cxu de prublmi tipugraffici se pœˆˆvi u digramma "AE"

    : a se prunnsia senpre cumme 'na S.

    E a l' bivalente: a pœˆ se prununsiaa averta /ɛ/ o seraa /e/
  • a se prunnsia averta e cyrta quande a l' tonnica davanti R+atra cunsunante o dunque quande a l' marcaa cu-in acentu grave ( ). clicca pe d'i ezenpi
    "r" /'rɛ/, "erbu" /'ɛrbu/, "guersa" /'gwɛrsa/, "scixrbua" /ʃi'ʒɛrbwa/, "ercu" /'ɛrku/, "ertu" /'ɛrtu/, "burdllu" /bur'dɛllu/, "sciarblla" /ʃar'bɛlla/, "bllu" /'bɛllu/, "fsta" /'fɛsta/, "rsca" /'rɛska/, "stte" /'sɛtte/
  • a se prunnsia seraa inte tytti i atri caxi, siv' d: cu'l'acentu agyssu ( ), cu'l'acentu circunflssu ( ) o sensa acentu. clicca pe d'i ezenpi
    "nsciu" /'neʃʃu/, "lgnu" /'leɲɲu/, "patca" /pa'te:ka/, "uge" /we:ʤe/, "ptene" /'pe:tene/, "inder" /iŋde're:/, "spgettu" /spe:ettu/ (mentre "spegetti" /speetti/ u gh'ha-a "e" cyrta !), "blin" /be:'liŋ/ (diminytivu de "belu" /'be:lu/, da nu cunfunde cun "belin" /be'liŋ/, cua "e" cyrta, diminytivu de "bllu" !), "ben" /'beŋ/, "gente" /'ʤeŋte/, "schenn-a", /'skeŋŋa/, "testu" /'testu/roasting tin/plat  rti/teglia, "lettu" /'lettu/, "lavellu" /la'vellu/, "testa" /'testa/, "parpelle" /par'pelle/


    I : a l' bivalente. Quand'a l' arenbaa 'n'tra vucle a pœˆ se vucallica /i/ o semi-vucallica /j/.
  • A l' vucallica quand'a gh'ha 'n acentu circunflssu opŷre doppu vucle lunga aa fin d'a pula. clicca pe d'i ezenpi
    "gu" /'ʤi:u/, "azbru" /a'zbri:u/, "puia" /'pwi:ja/, "vi" /'ve:i/, "pi" /'pɔ:i/, "mi" /'ma:i/
  • a l' semi-vucallica quande a l' sensa acentu davanti 'n'tra vucle, doppu 'na vucle cyrta opŷre tra vucle. clicca pe d'i ezenpi
    "iula" /'sjɔwla/, "Priun" /'prjuŋ/, "itu" /'sjɔ:tu/, "titru" /'tja:tru/, "nitri" /'nja:tri/, "davi" /da'vej/, "pixi" /pja:'ʒej/, "bilu" /'bajlu/, "dattai" /'dattaj/, "tranvi" /tran'vaj/, "trei" /'trej/ "ia" /'a:ja/, "œˆiu" /':ju/, "muie" /'mwi:je/
  • cumme 'nt'a grafa italiann-a, a lettia I a nu curespunde a nisciyn funma quand'a fa parte d'i digrammi CI /ʧ/ e GI /ʤ/ e d'u trigramma SCI /ʃ/, ma a l'indica slu a so prununsia davanti lettie A, , E, O, , U e Y: clicca pe d'i ezenpi
    ciymme" /'ʧymme/, frisciœˆ" /fri'ʃ:/, ciæˆu" /'ʧɛ:u/, "ciæˆtu" /'ʧɛ:tu/
  • cumme articculu determinativu plyrle masch. (e fem.) a I a se prunnsia vucallica davanti- pule che cumnsan pe cunsunante e semi-vucallica davanti- pule che cumnsan pe vucle:
    "i figiœˆ" /'i fi'ʤ:/ - "i-ommi" /'j ɔmmi/ - "i-œˆve" /'j :ve/

    J :
  • doppu C e G a l'indica a semivucle /j/: clicca pe d'i ezenpi
    "gjmu" /'ʤje:mu/, "mi mangj" /'mi maŋ'ʤjɔ:/, "ti cacjæˆ" /'ti ka'ʧjɛ:/, "u lascj" /'u la'ʃja:/

  • tra de vucle a l'indica a semivucle intensa /jj/: clicca pe d'i ezenpi
    "maju" /'majju/, "macaja" /ma'kajja/, "staja" /ɔ:'stajja/


    Questa a l' a mæˆxima sulysiun adutaa dou V.P.L. clicca ch

    N : a l' bivalente
  • a se prunnsia /ŋ/ alveulre davanti a cunsunante o aa fin d'a pula: clicca pe d'i ezenpi
    "runsun" /ruŋ'suŋ/, "stranbæˆln" /straŋbɛ:'luŋ/
  • a se prunnsia /n/ dentle davanti 'na vucle: clicca pe d'i ezenpi
    "ntte" /'ntte/, "prexun" /preʒu'ne:/.


    a N de l'articculu maschle " yn / in / ‘n " e d'a prepuxisiun sencia "in" a se prunnsia dentle se a pula doppu a cumensa pe vucle e alveulre se a pula doppu a cumensa pe cunsunante:
    "u l'a 'n ommu" /u 'l e:a 'n ɔmmu/ - "u l'a 'n figiœˆ" /u 'l e:a ŋ fi'ʤ:/

    NN- (o N-) : a l'ndica u sun de /ŋ/ alveulre intervucallica. clicca pe d'i ezenpi
    "rebelunn-a" /rebe'luŋŋa/, "cichetunn-a" /ʧike'tuŋŋa/, "ynn-a" /'yŋŋa/, "galinn-a" /ga'liŋŋa/


    O : diferensa de l'italian a nu l' bivalente, a l'indica senpre u mæˆximu sun de "o" averta.
    clicca pe d'i ezenpi
    "cse" /kɔ:se/, "berdu" /be'rɔ:du/, "ua" /'ɔwwa/

    (o ) : a curespunde ou funma // "o tyrbaa" o "pruchila" ("eu" franseize, "" tedesca, "" scandinnava). clicca pe d'i ezenpi
    "aprœˆvu" /a'pr:vu/, "raiœˆ" /ra'j:/, "ˆxua" /'s:ʒwa/,
    "prescinsœˆa" /preʃiŋ's:a/, "œˆiu" /':ju/, "ciav`ja" /ʧa'vjja/
  • a l'ha e prupritˆ graffiche de'na O, saiv' d che, davanti aa , a C, a G e u SC pggian a I pe indic i suin /ʧ/, /ʤ/ e /ʃ/: clicca pe d'i ezenpi
    "Giœˆmu" /'ʤ:mu/, "sccippan" /'ʃʧppaŋ/
  • in cxu de prublmi tipugraffici se pœˆˆvi u digramma "OE"

    S : a se prunnsia senpre e slu surda /s/. clicca pe d'i ezenpi
    "psu" /'pɔ:su/, "cse" /'kɔ:se/, "csetta" /ka:'setta/, "casetta"little ladle/petite louche/mestolino /ka'setta/, "casule" /ka:'sɔwle/, "spendæˆsu" /speŋ'dɛ:su/, "scupasyin" /skupa'sɥiŋ/, "che l u pise" /ke 'le: u 'pajse/


    SCC (o SC-C) : u l'indica a sycesciun de /ʃ/ e /ʧ/: clicca pe d'i ezenpi
    "scciypu" /ʃʧy'pɔw/, "sccetta" /'ʃʧetta/


    U : a l' bivalente. Quand'a l' arenbaa 'n'tra vucle a pœˆ se vucallica /u/ o semi-vucallica /w/
  • a l' vucallica cu'l'acentu circunflssu opŷre aa fin d'a pula doppu 'na vucle lunga. clicca pe d'i ezenpi
    "scu" /'sku:u/, "li" /'lu:i/, "dema" /de'mu:a/, "ala" /a'lu:a/, "cu" /'kɔ:u/, "u" /'ɔ:u/, "ciæˆu" /'ʧɛ:u/, "cu" /'ka:u/, "ˆu" /'v:u/
  • A l' semi-vucallica sensa acentu doppu 'na "o" cyrta opŷre davanti 'n'tra vucle. clicca pe d'i ezenpi
    "pasu" /pa'sɔw/, "muxu" /'mɔwʒu/, "mouta" /mɔw'ti:a/, "iula" /'sjɔwla/, "lusu" /'lwa:su/, "quattru" /'kwattru/, "guersa" /'gwɛrsa/, "demuse" /de'mwa:se/, "vidduu" /'viddwu/, "lerfuin" /ler'fwiŋ/, "spasuia" /spa'swi:ja/, "carottua" /ka'rɔttwa/, "uxin" /we:'ʒiŋ/, "du" /'dwi:/


    X : a l'ndica u sun de /ʒ/ ("j" franseize "x" purtugheize): "adxu" /a'da:ʒu/

    Y (o ) : a curespunde ou funma /y/ "u tyrbaa" o "pruchila" ("u" franseize, " - y" tedesca, "y" scandinnava). clicca pe d'i ezenpi
    "bulezymme" /bule'zymme/, "cianŷa" /ʧa'ny:a/, "fygassa" /fy'gassa/, "scurlyssua" /skur'lysswa/
  • a pœˆ se asc semivucallica: "custipasyin" /kustipa'sɥiŋ/
  • a l'ha e prupritˆ graffiche de'na U, saiv' d che davanti aa Y e lettie C e G e u digramma SC pggian a I pe indic i suin /ʧ/, /ʤ/ e /ʃ/: clicca pe d'i ezenpi
    "sciŷti" /'ʃy:ti/, "gysti" /'gysti/, "ciymme" /'ʧymme/


    Z : a se prunnsia senpre cumme 'na scibilante suna. clicca pe d'i ezenpi
    "zeneize" /zenejze/, "mezŷa" /me'zy:a/, "zen" /ze'na:/, "cza" /'ka:za/,
    "angˆzu" /aŋ'gɛ:zu/, "pize" /'pajze/, "zbragi" /zbra'ʤa:/


    Nota Bene:
    a prunnsia d'a lettia "Z" a l' l'ynnica va diferensa tra a grafa in U e a grafa italiann-a.


    prupoxxitu d'a S e d'a Z intu V.P.L.
    clicca ch


    A pula ZENEIZE a vegnva scrta cun due "Z" dou Gian Giaccumu Cavallu int'u 1636, dou Steva de Franchi int'u 1772, dou Martin Ciazzu int'u 1822, da Paddre A. F. Gazzu int'a Divinn-a Cumeddia d'u 1909 e dou pruf. Gaitan Frixun int'u so disiuniu d'u 1910.




    L'apstrufu i-O-u tratin

    L'apstrufu ( ' ) u l'ndica elixun, o sˆ, a prdia de'n funma ou prinippiu o aa fin d'a pula.
    U l' obrigatiu int'i articculi l' , 'n , 'na , 'n' e 'nt'e prepuxisyin articul d'u , d'a , d'i , d'e , int'u , int'a , int'i , int'e.

    U tratin o trˆtu d'yniun ( - ) u l'ndica:
  • a nn- velre 'ntervucallica (ama de d'tu)
  • 'na poula cunposta (ez. "chi-se-s" , "ben-ben" , "porta-fœggiu" etc...)
  • a crxi, o sˆ a fyxun de l'rtima scillaba cu primma scillaba d'a poula doppu ch'a d riggine 'n ditungu (yn'ynnica scillaba) o 'na vucle lunga: u tratin u l'ynsce i du elementi de questu ditungu o e de vucle che, atacanduse, han furmu a vucle lunga.

    E cunbinasyin a-a , a-e , e-e , i-i , o-o , œ-œ , u-u e y-y s'han da prununsi cumme 'n'ynnica vucle lunga, rispetivamente , ˆ , , , , œˆ , , ŷ : clicca pe d'i ezenpi
    Ricurdermmu asc che:
    a+u e e+uˆan d o-u : clicca pe d'i ezenpi
    +a e e+a pœan d i- o a-a : clicca pe d'i ezenpi
    u+a e u+e pœan d u- e u- o a-a e e-e : clicca pe d'i ezenpi
    o+eˆan vegn u- : clicca pe d'i ezenpi
    o+iˆan d u-e-i : clicca pe d'i ezenpi
    a+y e e+yˆan d œ-i... etc...

    Nota bene:
    che, ghe, se, me, te, ne, ve, cumme, quande e dunde
    fan elixun davanti ou prunumme sugttu, aa prepuxisiun i- vxe d'u verbu avi : clicca pe d'i ezenpi fan crxi davanti l'articculu i-ou prunumme cunplementu : clicca pe d'i ezenpi

    U tratin u l' de lungu facurtatvu, saiv' d che chi scrve u gh'ha l'opsiun de mantegn e poule dezlige.
    Int'e prepuxisyin articul u tratin u se pe omette dou mumentu che pean se cunscidere yn'ynnica pula (in tre parolle, nu-xste l'opsiun de prununsile dezlige).



    A N velre /ŋ/

    A n velre (n + cunsunante) a l'ascyrtsce de lungu a scillaba precedente:
  • se a scillaba precedente a l' 'n ditungu chinante a n velre a l'elidde a smi-vucle;
  • se a scillaba precedente a l' 'na vucle lunga a n velre a l'ascyrtsce.

    clicca pe d'i ezenpi
    U l' negu int'u treggiu U l' negu'nt'u treggiu U l' neg'nt'u treggiu
    Du pe yn Du pœ-in Du pœ'n
    munta yn grassu muntœ-in grassu muntœ'n grassu
    Asuteremeghe insemme Asuteremeghe-insemme Asuteremeghe 'nsemme !
    T'ee 'n galsciu T'e'n galsciu !
    E ‘ma de n'anda'nt'a stnsia che gh'-i raie'nsciuu lett' sciyg.
    Lasci pas, inbarassu! Lasci pasa'nbarassu!
    infie int'i sacchi infia'nt'i sacchi
    ... cun du ganbe ch'a p 'n foulu. ... cun du ganbe ch'a pa'n foulu.
    Nota bene
  • Int'a grafa in U l'apostrufu d'a n velre u l'elimmina gni traa d'a crxi precedente:
    nu ste infive nu ste -infive nu ste 'nfive nu sta- 'nfive nu sta'nfive
  • ( ELIXUN APARENTE ) Se a vucle lunga a l' frŷtu de'na crxi ma-a l' stta ascyrta daa n velre se ghe mette l'apstrufu sciben che nu ghe segge sttu nisciynn-a elixun (a l'a 'n'ynnica a lunga ch'a l' vegnŷa cyrta):
    u l'ha ancun da vegn u l'ha-ancun da vegn u l'ha 'ncun da vegn
    Int'a grafa in U quande tra de poule gh' 'n apstrufu, queste se scrvan atacˆ slu se a primma pula a rezylta mudificaa daa prezensa de l'apstrufu, ez.: t'e'nbriˆgu (atacˆ), l' 'npuscibbile (destacˆ).



    Quande l' che s'ha da mette i-cnti?

    Preferimmu lasci aa discresiun (i-aa bunn-a vuentˆ) de chi scrve de decidde inte qu cxi i-cnti sun brigati e quande 'nvce se pœan lasci perde.

    Cunsegemmu per de mettili senpre:
  • inscee pule trunche terminante cu-na vucle (cumme 'n italian): baxaic, mangi, caciu;
  • inscee vucle davanti ai digrammi gn e sc ez. bezœgna, psciu;
  • insciaa averta (acentu fonnicu): ez. bllu, fsta, inte'na r;
  • insce tytte-e scillabe tonniche d'e pule zutnniche: su-riscu
  • inscee vucle lunghe arenb d'i-tre vucle, pe distngue i ditunghi dai iti: du, di.

    Nu su-invce 'ndispensabbili:
  • inscee vucle davanti cunsunante dugge (dou mumentu che 'nt'a grafa in U 'na cunsunante duggia a l'ndica de lungu che a vucle primma a l' cyrta e tonnica.)
  • insciaa , ch'a l' quxi senpre lunga (per 'nte'na pula zutonnica l' mgiu marcla, ez. ˆxa)

    Azunzemmu che, se 'n ftu de acenti e lettie , œ e y prezntan spesscimu d'i-stacculi 'nsurmuntabbili, d'i prublmi ancun ciy grendi incuntra chi, ou postu de œ e y, u dœˆvia e , che 'n acentu ghe l'han za.



    Cunsunante sence e cunsunante dugge

    In zeneize, cusc cumme in italian, 'na cunsunante duggia a l' ciy "intensa" de'na cunsunante sencia.

    Int'a grafa in U, indipendentemente da l'etimuluga d'e pule
  • se raduggia e cunsunante che vgnan doppu 'na vucle tonnica cyrta:
    "mi veddu" /'mi 'veddu/, "bllu" /'bɛllu/
  • se sencia e cunsunante che vgnan sybbitu primma de 'na vucle tonnica:
    "nitri vedemmu" /'nja:tri ve'demmu/, "belessa" /be'lessa/

    Nota Bene:
  • nu se pœˆ radugi i digrammi SC e GN, inte stu cxu l' 'ndispensabbile mette 'n acentu insciaa vucle precedente pe marcne a dita:
    "gnu" /'a:ɲu/ - "scgnu" /'skaɲɲu/,
    "vgnu" /'ve:ɲu/ - "sgnu" /'seɲɲu/,
    "gsciu" /'gɔ:ʃu/ - "psciu" /'peʃʃu/
  • nu se raduggia mi a N a R e a S davanti 'n'tra cunsunante.


  • cunsulena lengustega d'u Magister
    turna in imma
    ziardua © 2000 - 2004