O mâ. Pensémoghe: dé-i ténpi di Fenîci – quàrche milénio fa, ‘nsómma – o l’ò-u mêgio mézzo perché i vàrri pòpoli se pòsan incontrâ e scangiâse richésse, palànche e, in sce tùtto (e ancon d’asæ), coltûa.

Pâ che i-ingléixi, prezénpio, òu ciàman coscì – “the sea” – perché pe liâtri o l’êa quélla gigantésca màssa d’ægoa che poéivan védde da lontàn; «the sea», sàiva-a dî pròpio quéllo che ti ti véddi: «what you can see», apónto . Ma no l’è che pe-i Grêghi, prezénpio, a fûse divèrsa. E prìmme çiviltæ da penîzoa elénica che se so-âventuræ pe mâ ne vegnîvan dò-u continénte: ànche liâtre, de segûo, so-ârestæ sgoménte vedéndo pa-a prìm’òtta quel’enórme màssa d’ægoa davànti a-i seu éuggi. Pe-i zenéixi a cösa a l’êa pòcasæ a mæxima: liâtri ascì pòpolo de contadìn, de vilén, che a ’n çèrto pónto àn treuòu o coràggio de partî pe-o mâ e fâ quéllo ch’àn fæto. E o Colónbo? Pe dimostrâ che a tæra a l’êa riónda, o l’à çercòu a déstra e a mànca e nâve pe partî. Ma d’âtra pàrte, àncho-u Garibàldi, chi dò-u schéuggio de Quàrto, o l’êa partîo pò-u mâ.

Sénsa o mâ nìnte o séiva cómmo-u conoscémmo: pensæ sôlo a-a coltûa grêga, a-a poténsa de flótte romànn-e – che, cómme però o sotolineâva tristeménte o stòrico Tàcito (I-II sec. d.C.), «o röbâ, o masacrâ e o rapinâ òu ciàman cón fâsci nómmi inpêro, e ónde fàn o dezèrto, òu ciàman pâxe» –, òu Maxelàn, ch’o l’è stæto-o prìmmo a fò-u gîo do móndo in nâve. L’òmmo, ésere de tæra, o l’à decîzo a ’n çèrto pónto da seu existénsa de inbrasé-i rémmi (ò de fâli inbrasâ a quarchedun âtro pe lê) e de aventurâse pò-u mâ, anàndo a-a riçèrca de quéllo che ancón a natûa a poéiva tegnî ascôzo. Pensæ che poîa dêvan avéighe avûo quélli che, pa-a prìm’òtta, àn varcòu e Colònne d’Èrcole (o stréito de Gibiltæra), ónde se pensâva ’n’òtta che finìso-u móndo.

Ancheu e cöse so-ìn pö cangiæ, segûo: da ’na pàrte, e scovèrte ancheu se fàn in gîo pò-u spàçio, coî mìscili, i satéliti e-e navicèlle; da l’âtra, o mêgio mòddo pe scangiâse informaçioìn e coltûa ancheu o l’è Internet. Ma e diferénse, a bén pensâghe, no dêvan êse tànte: d’âtra pàrte, cómme in mâ, ànche in sce Internet se peu navegâ pe anâ a-a scovèrta do móndo; e, pe de ciù, sénsa mànco dovéise mesciâ d’in cà.

Stefano Lusito

Pigiòu da-o Gazzettino Sampierdarenese Anno XL - N. 7, 20 de lùggio do 2011

I Zenéixi e o mâ

Zenéixi! O mâ o l'à dæto a-i nòstri poæ
glòria, poténsa, tràfeghi e palànche!
Séi fìggi de armatoî e de mainæ,
fæ in mòddo che a pasción a no ve mànche!
Stæghe vixin, vivéighe, navegæ
crovîlo tùtto de grén véie giànche
e ricordæve bén che in pâxe ò in goæra
chi l'é padrón do mâ... comanda in tæra!

Aldo Acquarone
Sûnetti e poemetti in dialetto zeneize, Bozzi, Genova, 1950, p.241